Skip to main content
Aktualności

Zarządzanie sporządzaniem leków cytostatycznych w aptece szpitalnej, a minimalizacja strat finansowych w realiach Polskich

18 maj 2026

Abstrakt

Polskie apteki szpitalne tracą od 6% do 17% wartości zakupionych cytostatyków na drodze utylizacji niewykorzystanych substancji czynnych. Za stan ten odpowiadają indywidualne dawkowanie, brak refundacji nadwyżek technologicznych przez NFZ oraz błędy ludzkie. Efektywność kosztową poprawia konsolidacja dawek oraz automatyzacja i robotyzacja procesów, lecz ich w pełni optymalne wykorzystanie wymaga metodycznego i usystematyzowanego działania.

Słowa kluczowe

optymalizacja wytwarzania, gospodarka stratami, nadwyżki technologiczne

Abstract

Polish hospital pharmacies lose between 6% and 17% of the value of purchased cytostatics through the disposal of
unused active substances. This situation is caused by individual dosing, the lack of reimbursement for technological
surpluses by the National Health Fund, and human mistakes. Cost efficiency is improved by dose consolidation and
the automation and robotization of processes, but their full optimization requires methodical and systematic action.

Keywords

manufacturing optimization, waste management, technological surpluses

Wstęp – skala problemu

Wydatki na leki onkologiczne należą do najszybciej rosnących pozycji budżetów szpitali i płatników publicznych, a istotny odsetek tych kosztów dotyczy leków biologicznych i terapii celowanych [1, 2].

Jednocześnie analizy pokazują, że między 6 a 17% wartości leków cytostatycznych jest tracone w wyniku indywidualnego dawkowania, ograniczonej stabilności po rekonstytucji lub pierwszym użyciu fiolki oraz błędów i nieefektywności wywołanych czynnikiem ludzkim [3, 4]. Przy wydatkach 8,69 mld zł w 2023 r., straty z niewykorzystanych mg leków szacować można na 521 mln zł (6%) –1,48 mld zł (17%) [5].

Co więcej w Polsce szpitale rozliczają z Narodowym Funduszem Zdrowia (NFZ) tylko zużyte miligramy leku, a resztki z fiolek stanowią ich stratę. Fundusz nie refunduje też nadwyżek technologicznych, co blokuje zwrot kosztów za preparat i samą procedurę podania. W efekcie finansowo tracą zarówno szpitale, jak i płatnik [6].

Rodzi się zatem pytanie, jakie są przyczyny najdotkliwszych strat finansowych oraz czy istniej możliwość przeciwdziałania im z poziomu pracowni leków cytostatycznych?

Źródła strat w procesie sporządzania preparatów onkologicznych

Utylizacja pozostałości poprodukcyjnych

Indywidualne dawkowanie cytostatyków wg powierzchni lub masy ciała uniemożliwia pełne wykorzystanie zawartości fiolek. W przypadku braku możliwości współdzielenia dawek lub potwierdzonej stabilności preparatu, niewykorzystane pozostałości substancji muszą zostać zutylizowane. [1, 4, 7].

Biologiczne leki onkologiczne, są w tym kontekście szczególnie kosztowne. Charakteryzują się one wysoką ceną za miligram, a ich trwałość jest niejednokrotnie ograniczona do 24 godzin w temperaturze 2–8°C. Należy podkreślić, że czas przechowywania jest często ograniczony z uwagi na założenie tradycyjnego przygotowania wlewu, poza obszarem aseptycznym. Powyższe problemy sprawiają, że nawet niewielkie procentowo pozostałości generują znaczące straty finansowe [8-10]. Szacuje się, że od 1 do nawet około 33% przygotowywanej ilości leków biologicznych może być marnowana jako niewykorzystane pozostałości generując dodatkowe koszty rzędu 10% wartości zakupionych leków [1].

Jednak, jeżeli producent uwzględnia przygotowanie leku w zwalidowanych warunkach aseptycznych okazuje się, że te same przeciwciała monoklonalne mogą zachować stabilność nawet przez okres od 1 do 3 miesięcy. Za przykład posłużyć mogą tutaj produkty generyczne trastuzumabu. W przypadku preparatów Herceptin lub Trazimera deklarowana przez producenta trwałość po rekonstytucji wynosi 48 h, a po przygotowaniu wlewu dożylnego (i.v.) przez 24h [11, 12]. Produkt Ogivri natomiast pozostaje ważny przez 10 dni od rekonstytucji oraz przez 30 dni od rozcieńczenia w soli fizjologicznej [13]. Zatem straty te wynikają po części z anachronicznych wymogów regulacyjnych, a nie z rzeczywistej stabilności fizykochemicznej preparatów onkologicznych. [8, 10].

Błędy ludzkie w czasie przygotowania leków

Manualne przygotowanie cytostatyków jest wieloetapowe i obarczone ryzykiem pomyłek w każdej fazie: przeliczenie dawki, dobór fiolek, rekonstytucja, rozcieńczenie, etykietowanie.

Analiza nieprawidłowości w sporządzaniu leków onkologicznych i.v. pozwala na podział błędów na wykonawcze widoczne w gotowym produkcie oraz utajone wynikające z wadliwych procedur [14, 15]. Jednym z istotnych problemów pozostaje niewłaściwa objętość końcowa preparatu, gdyż 35,9% preparatów narusza normy dotyczące dopuszczalnego nadmiaru roztworu w worku co rzutuje na końcowe stężenie oraz ryzyko rozszczelnienia [15].

Kolejną grupą błędów są nieprawidłowości w etykietowaniu dotyczące ok. 28,3% produktów. Należą do nich m.in. naklejanie etykiet poza komorą laminarną oraz manualna transkrypcja danych, co drastycznie obniża czytelność i kompletność informacji. Praktyki takie istotnie zwiększają ryzyko błędu związanego z podaniem leku [14, 15].

Błędy utajone natomiast obejmują pracę z wieloma podobnymi substancjami w jednej strefie, a także brak optymalizacji wielkości fiolek generujący straty rzędu 28,98% wartości leków. [14].

Zrozumienie źródeł strat i związanych z nimi przyczyn błędów w procesie sporządzania leków onkologicznych pozwala na wprowadzenie środków zaradczych, które przełożą się na poprawę efektywności kosztowej terapii onkologicznej.

Metody optymalizacji procesu

Konsolidacja dawek i planowanie sesji terapeutycznych

Jednym ze sposobów ograniczenia strat jest współdzielenie fiolek drogich leków o krótkiej trwałości. Poprawa efektywności kosztowej wymaga jednak koordynacji sesji terapeutycznych pacjentów, przyjmujących ten sam preparat, do jednego dnia tygodnia [1, 3, 7, 16, 17].

Dane z ośrodków zagranicznych wskazują na istotne korzyści ekonomiczne. W Narodowym Instytut Onkologii w Rabacie w Maroku w ciągu sześciu miesięcy dzięki współdzieleniu fiolek udało się zaoszczędzić 246 031,4$ przygotowując 18 218 preparatów. Oznacza to zaoszczędzone 13 504,85$ na każde 1000 wlewów przygotowanych przez aptekę szpitalną [18]. Niestety autor badania nie podaje kwot bazowych, od których wyliczano zaoszczędzone środki. Toteż nie ma możliwości określenia oszczędności procentowych.

Analiza przeprowadzona przez Liu i wsp. [19] wykazała oszczędności w koszcie utylizowanych leków na poziomie 50,5%. Podkreślić, jednakże należy, że przygotowanie wlewów przeprowadzane było za pomocą robota cytostatycznego co stanowi dodatkowy czynnik wpływający na efektywność kosztową.

Patrząc na sytuację w Polsce, mimo rekordowego niedofinansowania NFZ i zadłużenia szpitali na koniec 2025 roku, liczba publikacji dotyczących optymalizacji kosztów przygotowania cytostatyków pozostaje znikoma. [20]. Analiza Walczuka [21] wykazała korzyści ekonomiczne płynące z przygotowania cytostyków w centralnej pracowni leków cytostatycznych zamiast na oddziałach. Korzyści te wiążą się w dużej mierze z konsolidacją preparatów dla wielu oddziałów. Z danych wynikało, iż straty spadły z 1,71% do 1,25% wartości kupowanych leków, czyli o 26,9%. W badanym kwartale wygenerowało to oszczędności rzędu 21 159,87 zł.

Druga publikacja była również poświęcona korzyściom płynącym z założenia centralnej pracowni cytostatyków. Zuziak i wsp [22] wskazuje w niej korzyści ekonomiczne polegające na 77,28% redukcji strat na etapie przygotowywania leków. W ujęciu nominalnym wynik ten oznaczał roczne oszczędności na poziomie 572 276,07 zł.

Niestety publikacje te z uwagi na rok powstania są już przedawnione. Biorąc pod uwagę koszty leków biologicznych współdzielenie fiolek może przynieść dużo większe korzyści. Za przykład teoretyczny może posłużyć trastuzumab emtanzyna. Lek ten stosowany jest w programie lekowym B.9.FM. Leczenie Chorych na Raka Piersi (ICD-10: C50) [23]. Dawkowanie tegoż leku wynoszące 3,6 mg/kg przy średniej masie 70 kg [24] wymaga podania 250 mg leku. Stosowanie fiolek 200 mg w cenie 4 041,14 zł generuje 3 030,86 zł straty na cykl, co przy 14 podaniach daje 42 432,04 zł na kurację. Ponieważ na pacjenta przypada 1 i 1/4 fiolki, konsolidacja 4 sesji redukuje koszt utylizacji niemal do zera [23].

Oczywistym jest, że obliczanie optymalnej wielkości i współdzielenia fiolek przez człowieka jest trudne, szczególnie dla wielu różnych leków. To też w procesie optymalizacji pomocne może być zastosowanie dedykowanych programów oraz automatyzacja procesu produkcji.

Oprogramowanie

Wdrożenie systemów informatycznych w chemioterapii redukuje błędy lekowe i optymalizuje przygotowanie cytostatyków. Oprogramowanie to standaryzuje schematy leczenia oraz automatyzuje wyliczanie dawek na podstawie parametrów klinicznych, powierzchni lub masy ciała, w tym bardziej złożonych jak skorygowana należna masa ciała. Co więcej integracja produkcji grawimetrycznej z systemową dokumentacją czynności istotnie podnosi bezpieczeństwo procesu [25, 26].

Badania Maren i Waterson [25] wykazały, że wdrożenie zautomatyzowanego oprogramowania do obsługi procesu sporządzania produktów leczniczych pozwoliło na zredukowanie czasu przygotowania leków cytostatycznych o 35%. Podobne wnioski płyną z przeglądu systematycznego przeprowadzonego przez Baston i wsp. [26]. Choć niestety autorzy nie podają konkretnych wartości to stwierdzają, że średni czas oraz dokładność przygotowania uległy znaczącej poprawie.

W Polsce trwa proces modernizacji infrastruktury szpitali, m.in. w ramach Krajowego Planu Odbudowy, obejmujący integrację i rozbudowę systemów informatycznych oraz digitalizację dokumentacji medycznej. W tym rekordowe sumy mają trafić na rozbudowę i modernizację szpitali i centrów onkologicznych oraz ich informatyzację [23, 27-29].

Automatyzacja

Roboty do sporządzania cytostatyków, takie jak APOTECAchemo, CytoCare, KIRO, Equashield, zwiększają dokładność dawek i zmniejszają błędy przygotowania [30-32]. Przegląd systematyczny wykazał, że roboty osiągają dokładność przygotowania w zakresie od 0% do ±3% od dawki zleconej dla 97,5% przygotowywanych preparatów, a pozostałe 2,5% wlewów i.v. mieściło się w ±5% odchyleniu od dawki zleconej [31]. W przeciwieństwie do produkcji zautomatyzowanej, manualne przygotowanie produktów leczniczych może być obarczone błędem poza akceptowalnym zakresem od 8% do nawet 20% wytwarzanych preparatów, przekładając się na efektywność kosztową [32].

W Polsce rośnie liczba ośrodków wdrażających robotyzację w sporządzaniu leków cytotoksycznych. Apteka Szpitalna Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego w Gdańsku od 2023 r. eksploatuje zaawansowany system Equashield z algorytmami AI i 4 ramionami, a w styczniu 2026 r. uruchomiono dodatkową jednostkę Mundus Mini. Z kolei w Świętokrzyskim Centrum Onkologii w marcu 2025 r. otwarto Centralną Pracownię Leku Cytotoksycznego łączącą pełną automatyzację z półautomatem, co pozwala na przygotowanie ok. 300–400 dawek dziennie [33-35].

Należy jednak pamiętać, iż drożenie robotyzacji jest optymalne dla ośrodków o wysokim wolumenie sporządzeń, rozwiniętym planowaniu sesji terapeutycznych oraz dojrzałej infrastrukturze IT, w pełni zintegrowanej z systemami elektronicznego zlecania chemioterapii [30, 36]. Lukanawonakul i wsp. [32] oszacowali próg rentowności takiej inwestycji na 41 802 dawki rocznie przy produkcji własnej. W przypadku rozszerzenia usług o zewnętrznych kontrahentów, próg opłacalności spadał natomiast do 5 122 dawek rocznie.

Problem zagospodarowania nadmiarów technologicznych w polskich realiach

Efektywność kosztową mogłoby poprawić wykorzystanie nadwyżek technologicznych, jednak obecne przepisy uniemożliwiają szpitalom ich sprawozdawanie do NFZ. Paradoksalnie, użycie nadwyżki blokuje rozliczenie nie tylko miligramów leku, lecz także samej procedury podania. Generuje to koszt zysku alternatywnego poprzez wybór rozwiązania mniej opłacalnego niż podanie nadmiaru substancji [6, 37].

Jednocześnie do 2025 roku NFZ refundował wyłącznie dawkę podaną pacjentowi, obciążając szpitale kosztami utylizacji resztek z otwartych fiolek. Tworząc tym samym asymetrię finansową, w której placówki tracą fundusze bez możliwości bilansowania strat nadmiarami technologicznymi innych produktów [37, 6]. Dopiero w ostatnim czasie płatnik zgadza się na refundację całkowitej liczby użytych na pacjenta fiolek. Nie rozwiązuje to jednak problemu, a jedynie przesuwa koszty do innej instytucji.

Według prof. Maciejczyka odzysk nadmiarów technologicznych może wynosić ok. 2,35% wartości podawanych leków. Przy wydatkach rzędu 8,69 mld zł na leki onkologiczne w 2023 roku, wykorzystanie tych nadwyżek generowałoby dla systemu ochrony zdrowia roczne oszczędności rzędu 203,4 mln zł [6].

Model wdrożenia sytemu poprawy efektywności kosztowej produkcji leków cytostatycznych

W oparciu o przedstawione wcześniej ustalenia możliwe jest sformułowanie modelowego planu poprawy efektywności kosztowej. Konstrukcja modelu stanowi jedynie pewien szkielet do dalszego rozwoju tak aby dostosowanie proponowanych rozwiązań pasowało do zróżnicowanych uwarunkowań organizacyjnych pracowni leków cytostatycznych (ryc. 1).

Model Optymalizacji Kosztów Produkcji Leków Cytostatycznych Systemowe podejście do zarządzania produkcją leków onkologicznych pozwala na znaczną minimalizację strat wynikających z niewykorzystanych resztek i błędów ludzkich. - 2

Ryc. 1. Model optymalizacji kosztów produkcji leków cytostatycznych

 

  1. Zidentyfikowanie leków o najwyższej wartości strat.
    • Identyfiakcja zgodnie z regułą Pareto, która mówi, że 20% podjętych działań odpowiada za 80% wyników lub rezultatów [38];
    • Uszeregowanie leków od najwyższych do najniższych kosztów utylizacji w skali roku;
    • Dalszy wysiłek ograniczania strat powinien skupić się na 20% leków ze szczytu listy lub jeżeli 20% stanowi zbyt dużą liczbę nominalnie, można ograniczyć się do pierwszych 10%;
  2. We współpracy z oddziałami onkologicznymi ustalić harmonogram bloków lekowych
    • pacjenci na tym samym leku przyjmowani w jednym lub dwóch sąsiadujących dniach tygodnia, tak aby umożliwić współdzielenie dawek;
    • Nadmiar technologiczny, choć nie może być wykorzystany jako dodatkowy refundowany lek dla pacjenta, to jednak może ograniczyć wielkość utylizowanych miligramów substancji czynnej. Tutaj potencjał winien wzrastać wraz z większą liczbą przygotowywanych dziennie preparatów danego leku;
  3. Wdrożenie oprogramowania
    • Program do nadzorowania produkcji wlewów leków onkologicznych powinien automatyzować i nadzorować pracę na każdym etapie sporządzania tak aby maksymalnie zmniejszać ryzyko błędu ludzkiego
    • Dobre oprogramowanie kontroluje następujące aspekty:

- dawkowanie

- dobór roztworu nośnego i rozpuszczalnika

- stężenie leków

- warunki przechowywania

- stabilność fizykochemiczną od momentu rozpuszczenia leku aż do końca podania leku.

- kalkulator fiolek dobierający najbardziej optymalną konfigurację potrzebną do przygotowania łącznej ilości produktu leczniczego w jednym czasie

  1. Monitorowanie
    • Nadzór nad wartością leków podanych lub sprawozdanych do NFZ względem zutylizowanych za dany okres np. kwartalny, półroczny lub roczny
    • Porównanie jak wprowadzone zmiany wpływają na poprawę efektywności kosztowej

Zakończenie

Optymalizacja procesów poprzez automatyzację, konsolidację dawek i cyfryzację jest niezbędna dla poprawy efektywności kosztowej w polskiej onkologii. Choć nowoczesne technologie pozwalają na znaczną redukcję strat, ich pełne wykorzystanie wymaga usunięcia barier regulacyjnych dotyczących rozliczania nadwyżek technologicznych. Systemowe podejście do redukcji strat może pozwolić na poprawę rentowności produkcji przy jednoczesnej minimalizacji ryzyka błędów ludzkich.

Piśmiennictwo

  1. OECD. Addressing Challenges in Access to Oncology Medicines: Analytical Report. Paris: OECD Publishing; 2020
  2. Likic R. Sustainability of costs of novel biologicals: Are we all heading for bankruptcy? Br J Clin Pharmacol. 2020;86(7):1157-1159.
  3. Fasola G, Aprile G, Marini L, Follador A, Mansutti M, Miscoria M. Drug waste minimization as an effective strategy of cost-containment in Oncology. BMC Health Serv Res. 2014;14:57.
  4. Fulsoundar R, Kadhe N, Patil S, Ghate S, Pawar S. Quantifying Drug Wastage and Economic Loss of Chemotherapy Drugs at an Adult Oncology Care of a Tertiary Care Public Hospital in India. Cureus. 2023 Nov 22;15(11):e49242.
  7. Tiwari A, Kulkarni S, Jadhav B, Menon N, Prabhash K, Nonronha V, et al. Study of the Excess Cost Associated with Drug Wastage Due to Limited Vial Size Options of the Intravenous Drugs for Anti-cancer Treatment, Among Patients Receiving Such Treatment at Tata Memorial Hospital. Asian Pac J Cancer Care. 2024;9(4):679-685.
  8. Bardin C, Astier A, Vulto A, Sewell G, Vigneron J, Trittler R, et al. Guidelines for the practical stability studies of anticancer drugs: A European consensus. Ann Pharm Fr. 2011. doi: 10.1016/j.pharma.2011.07.002.
  9. Kim J, Chung J, Park S, Jung S, Kang D. Evaluation of the physicochemical and biological stability of reconstituted and diluted SB2 (infliximab). Eur J Hosp Pharm. 2018;25(3):157-164. doi: 10.1136/ejhpharm-2016-001085.
  10. Vieillard V, Astier A, Paul M. Extended stability of a biosimilar of trastuzumab (CT-P6) after reconstitution in vials, dilution in polyolefin bags and storage at various temperatures. Generics and Biosimilars Initiative Journal (GaBI Journal). 2018;7(3):101-10. doi: 10.5639/gabij.2018.0703.022.
  14. Gilbert RE, Kozak MC, Dobish RB, Bourrier VC, Koke PM, Kukreti V, et al. Intravenous Chemotherapy Compounding Errors in a Follow-Up Pan-Canadian Observational Study. J Oncol Pract. 2018 Apr 20. doi: 10.1200/JOP.17.00007.
  15. Lombardo J, Coles J, Ryszka D, Roussel C, Smith W. Deviations From Best Practice: Findings From a Certified Patient Safety Organization Remote-Verification Observational Study of Intravenous Compounding of Chemotherapeutic and Ancillary Drugs. J Pharm Pract. 2023;36(6):1438-1447. doi:10.1177/08971900221134836.
  16. Gilbar PJ, Chambers CR, Musicco F. Preventing drug vial wastage and reducing expenditure associated with injectable cancer drugs: International oncology pharmacy survey. J Oncol Pharm Pract. 2021;27(8):1854-1861. doi: 10.1177/10781552211024723.
  17. Athira M, Nongthongbam S, Sinha SK, Meena Devi N. Pharmacoeconomic Study on Drug Wastage. Int J Adv Res. 2020;8(09):1461-1468. doi: 10.21474/IJAR01/11812.
  18. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37728162/ (stan z dnia 05.02.2026 r.)
  19. Liu H, Zou L, Song Y, Yan J. Cost analysis of implementing a vial-sharing strategy for chemotherapy drugs using intelligent dispensing robots in a tertiary Chinese hospital in Sichuan. Front Public Health. 2022 Sep 21; 10:936686. doi: 10.3389/fpubh.2022.936686.
  21. Walczuk W. Oszczędności w szpitalu. Pracownia przygotowywania leków cytostatycznych. Czy to się opłaca? Farm Pol. 2010;66(2):83-86.
  22. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25154199/ (stan z dnia 07.02.2026 r.)
  25. Meren ÜH, Waterson J. Evaluating An Automated Compounding Workflow Software for Safety and Efficiency: Implementation Study. JMIR Hum Factors. 2021;8(4):e29180. doi: 10.2196/29180.
  26. Batson S, Mitchell SA, Lau D, Canobbio M, de Goede A, Singh I, et al. Automated compounding technology and workflow solutions for the preparation of chemotherapy: a systematic review. Eur J Hosp Pharm. 2020;27:330-336. doi: 10.1136/ejhpharm-2019-001948.
  30. Carrez L, Martin V, Verrey AS, Furrer P, Bouchoud L, Falaschi L, et al. Qualification and Performance Evaluation of an Automated System for Compounding Injectable Cytotoxic Drugs. Pharm Technol Hosp Pharm. 2018. doi: 10.1515/pthp-2018-0012.
  31. Jobard M, Brandely-Piat ML, Chast F, Batista R. Qualification of a chemotherapy-compounding robot. J Oncol Pharm Pract. 2019;0(0):1-13. doi: 10.1177/1078155219843322
  32. Lukanawonakul A, Thanasitthichai S, Butthongkomvong K, Usa P, Sribundit N, Lochid-amnuay S. Economic evaluation of a robotic chemotherapy compounding system and its service expansion to network hospital in Thailand. BMC Health Serv Res. 2025;25:1002. doi: 10.1186/s12913-025-13186-7
  36. Roche M, Angapin A, Blazy V, Hyvert A, Moriconi L, Federici M, Diawara B, Monnel C, Ferreol L, Mitha A, Aboudagga H, Desmaris R. Implementation of an automated anticancer drugs compounding platform. Poster zaprezentowany na: European Association of Hospital Pharmacists (EAHP) Congress; 2021.
mgr farm. Adam Mokshaha-Zarzycki
Apteka Szpitalna, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne im. prof. K. Gibińskiego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach

Powyższy artykuł został opublikowany na łamach 66. wydania kwartalnika „Farmakoekonomiki Szpitalnej". Czasopismo, skierowane do pracowników farmacji szpitalnej, można otrzymać w formie bezpłatnej prenumeraty.

ZAPISZ SIĘ DO PRENUMERATY